سبک آذری

توسط0
545
سبک آذری

سبک آذری فصلی درخشان در معمای ایران است که به دو دوره تقسیم می شود:

دوره اول از زمان حکومت ایلخانیان در ایران که پس از حمله مغول با حکومت هلاکو شروع و حدود هشتاد سال با قدرت و بیست سال با ضعف طی می شود و در نهایت با یورش تیمور به ایران به طور کامل از بین می رود. دوره دوم در طول به تصرف درآمدن ایران توسط تیمور و حکومت جانشینان وی که عده ایی هم عصر با تیمور در قسمت هایی حکومت کردند به خصوص شاهرخ ،الغ بیک،میرزا بایستقر و در نهایت سلطان حسین بایقرا بوده است.

در ادامه برای بررسی این سبک از معماری ایرانی با رسانه هنر و معماری ساباط همراه باشید.

تحولات معماری سبک آذری:

۱-جدا شدن تزیینات از ساختار اصلی

۲-استفاده از پیمون بندی

۳-ساخت گنبد های دو پوسته مرتفع

۴-پیدایش گنبدهای سه پوسته مانند آرامگاه گوهرشاد

۵- استفاده از چفذ کلیل آذری

۶-استفاده فراوان از کاشی تراش

۷-ساخت آرامگاه های برونگرا بیشتر به صورت دو پوسته ناری شکل

۸-استفاده فراوان از کاربندی در دوره دوم آذری

برخی از مهمترین آثار مهم سبک آذری:

دوره اول:

گنبد سلطانیه

مسجد علیشاه تبریز

مجموعه شیخ صفی الدین

مسجد جامع یزد

دوره دوم:

مجموعه آستان قدس رضوی

مسجد کبود تبریز

مسجد میر چخماق یزد

گور امیر در سمرقند

مسجد بی بی خانم سمرقند

مدرسه غیاثیه خرگرد

دراین بخش به بررسی بناها و مشخصات کلی آن ها پرداخته می شود:

گنبد سلطانیه

نقاشی قدیمی از گنبد سلطانیه

شهر سلطانيه در محدوده جغرافيايي استان زنجان به فاصله ۳۸ كيلومتري جنوب شرقي شهر زنجان (مركز استان)با ارتفاع ۱۸۸۰ متر از سطح دريا قرار گرفته است كه وسعت آن ۹۴۰ كيلومترمربع است.

قدمت

بناي گنبد سلطانيه كه از نظر حجم و فرم معماري داراي اهميت بسياري است و در تاريخ فن معماري ايران نقطه عطفي محسوب ميشود. اين بنا در دوران حكومت اولجايتو (سلطان محمد خدابنده) در مدت حدود نه سال (از سال ۷۰۴ تا ۷۱۳) ه.ق) احداث شده است ، معمار این بنا سید علی شاه می باشد. از شهر سلطانيه يكي از باشكوهترين پايتختهاي تاريخ ايران فقط گنبد شگرف و برج و باروي سنگي سترگ دولتخانهاش باقي مانده و هنوز راه طولاني باقي است تا ارزشهاي ناشناخته آن روشن شود ولي همين اندك ميتواند مصداق گوياي عصر مهمي از تجديد حيات هنر و معماري ايران باشد.(محبعلی،۱۳۸۷).

تصویری از گنبد سلطانیه
معماری

گنبد سلطانيه بي ترديد از فاخرترين مثال شناخته شده معماري و هنر دوران تاريخي ايران مي باشد. اين گنبد با قطر دهانه اي در حدود ۵/۲۵ متر و ارتفاع۵۳ متر بنايي است ۸ ضلعي كه طول هر ضلع آن ۱۷ متر می باشداين بنا يكي از مهمترين و عظيمترين بناهاي آرامگاهي دوره اسلامي در ايران است كه پس از دو بناي معروف در فلورانس ايتاليا و استانبول تركيه سومين بناي عظيم تاريخي در جهان به شمار ميرود.

گنبد سلطانیه بزرگ ترین گنبد دو پوش موجود در ایران می باشد که به صورت دو پوسته پیوستهساخته شده است که به قوس آن چماخه و خود آن سبویی می گویند.

گنبد گنبدخانه روی دنده های باربر ساخته شده و از کاشی های فیروزه ایی رنگ استفاده شده که رنگ مورد علاقه مغولان محسوب می گردد.

پلان و نمای گنبد سلطانیه
تزئينات داخلي

بنا با توجه به ارتفاع بلند بنا و ديد انسان طراحي شده است. هر قدر ارتفاع بلندتر ميشود مقياس تزئينات بزرگتر می شود.

تركيب رنگها با ورقه طلا چنان تلالويي در فضا ايجاد نموده كه احساس سنگيني را از بنا گرفته است، كه در نهايت به آن سبكباري و توازن ميبخشد كه عليرغم توده عظيم آن تعادلي دلپسند دارد و همين نسبتهاي هماهنگ، رنگهاي درخشان همگي در يك تعادل كامل تركيب شده و به بنا ظاهري يگانه بخشيده است و اين بنا را از لحاظ ساختار،به يك شاهكار معماري تبدیل کرده است.

کاشی کاری داخل گنبد سلطانیه
کاشی کاری و آجرکاری داخل گنبد سلطانیه

هر دو دوره تزئينات متعلق به زمان ايلخانيان و همزمان با اولجايتو و ابوسعيد فرزند وي صورت گرفته است. طرحهاي بكار رفته در اين تزئينات از نظر گرافيكي منحصر بفرد و متنوع هستند.

مسجد علیشاه تبریز

تصویر قدیمی از ارگ علیشاه
قدمت

این بنا به دستور علیشاه گیلانی در سال ۷۲۲ هجری قمری در شهر تبریز ساخته شده است.

از ویژگی های مهم آن می توان به ابعاد وسیع حیاط و ایوان آن اشاره کرد، به طوری که دهانه ایوان آن حدود ۳۰ متر بوده است که به دلیل نیارش اشتباه آن فرو ریخته است. این ایوان از رفیع ترین ایوان های دوره اسلامی بوده است.

با نگاهی گذرا بر سرگذشت این بنای ۷۰۰ ساله می‌توان دریافت که ارگ علیشاه یادگاری ارزشمند از آسیب‌های طبیعی و حوادث تاریخی دوران گذشته است و با وجود این آسیب‌ها همواره سنگری مستحكم و مسلط بر شهر تبریز بوده است. همچنین، این مجموعه به اقتضای ویژگی‌های هر دوره، کاربری‌های متفاوتی نیز داشته است. برای مثال، در دوران سلطنت قاجاریه، این مسجد و محوطه آن به انبار غلات و انبار مهمات نظامی تبدیل شده و از اینرو، حصاری دور آن کشیده شد؛ و به همین دلیل نام آن به ارگ تغییر یافت.

تصویر قدیمی از ارگ علیشاه
معماری

این مسجد دارای میانسرای بزرگ،مدرسه، مناره،برج و سه درایگاه ورودی و دیگر ساختمان ها بوده است. امروزه تنها دیواره جنوبی ارگ پا بر جا مانده‌است.(جوادی،۱۳۵۰).
بدنه این بنا به صورت یکپارچه با روش راسته کاری آجرکاری شده است و هیچ نشانه ایی از کاشی کاری در درون و بیرون آن دیده نمی شود.(منصوری،۱۳۸۷).

نمایی از ارگ علیشاه

ارگ تبریز سازه یکپارچه آجری هست که پلان آن به شکل u می باشد پلان ارگ به شکل ایوان و طاق بند هست . تکنیک اسکلت آجری آن به شکل شناژ تخته ایی و با روش صندوقه چینی وزن آن را سبک تر کردند.

پلان ارگ علیشاه

مجموعه شیخ صفی الدین

آرامگاه شیخ صفی الدین اردبیلی
قدمت

این بنای کهن، مدفن «شیخ صفی‌الدین»، موسس فرقه‌ی صفویه است که پس از فوت ایشان در سال ۷۵۳ هجری قمری، به همت «صدرالدین موسی»، فرزند وی در شهر اردبیل کنونی ساخته شد. در دوران حکومت پادشاهان صفوی نیز به دلیل احترام و ارادت آن‌ها به شیخ صفی‌الدین، بخش‌های مختلفی به آرامگاه اضافه شد. مقبره‌ ی شاهزادگان،ایوان بزرگ، مقبره‌ ی مادرشاه‌ طهماسب، گنبد الله الله، جنت‌سرا، حرم‌سرا، قندیلخانه، نانواخانه، نقاره‌خانه، قسمت‌هایی از آرامگاه شیخ صفی‌الدین اردبیلی است که در دوران مختلف ساخته و تکمیل شده است و همچنین آرامگاه شاه اسماعیل صفوی موسس سلسله صفویه نیز در این گنبد قرار دارد.

معماری

مهمترین قسمت مجموعه گنبد الله الله است که نام خدا دور تا دور بنا چرخیده است ان گنبد معروف بر روی مقبره شیخ صفی قرار دارد.

گنبد الله الله

پلان آرامگاه از داخل به صورت هشت گوشه منظم و در بیرون به صورت استوانه ایی شکل می باشد.

پلان آرامگاه شیخ صفی الدین اردبیلی

ساختمان های پیرامون آرامگاه شامل خانقاه، چینی خانه، آرامگاه شاه اسماعیل، بی بی آغاماه، چله خانه ،مسجد جنت سر می باشد.

عمارت چینی خانه در زمان شاه عباس عباس ساخته شده و فضای چینی خانه بعدها در دوره صفوی الگوی کاخ عالی قاپو در نقش جهان اصفهان شد.در این دو فضا آرایه تزیینی تنک بری (کار با گچ هست).

چینی خانه شیخ صفی الدین اردبیلی

مسجد جامع یزد

مسجد جامع یزد
مسجد جامع یزد
قدمت

ساخت بنای مسجد جامع یزد به مدت ۱۰۰ سال به طول انجامید و در طول دوره های مختلفی از جمله سلطنت ایلخانی، صفویان، حکومت تیموریان، فرمانروایی آل مظفر و قاجاریان روند تکمیلی اش را طی کرد. پایه‌های اصلی مسجد توسط ساسانیان بنا نهاده شد ، بنای گنبد خانه متعلق به دوره ایلخانی و سر در رفیع مسجد متعلق به زمان شاهرخ و دوره تیموری می باشد. این بنا از لحاظ خوابیدگی گنبد، سردر رفیع و بلند و همچنین کاشیکاری زیبا و منحصربه‌فرد، شهرت دارد.

نمایی دیگر از داخل حیاط مسجد جامع یزد
تصویر قدیمی از مسجد جامع یزد
معماری

این بنای فاخر را می توان شاهکاری دانست که در هر گوشه از خودش یادگاری از دوره های تاریخی مختلف را نهادینه است. در حال حاظر این بنا با وسعتی حدودا ۱۰۰۰۰ متر مربعی فضاهای از جمله سَردَر ورودی و جلوخان، رواقهای جانبی صحن ، ایوان، صحن وسیع،  گنبدخانه و شبستانهای طرفین آن، شبستان بزرگ ستون‌دار، کتابخانه، تزیینات غنیّ و زیبا و کتیبه‌ها و سنگ نوشته‌های تاریخی و غیر در خود جای داده است.

تصویر سه بعدی مسجد جامع یزد

گنبد به کار رفته در این بنا به صورت دو پوسته می باشد به نحوی که پوشش درونی گنبد متناسب با اقتضائات فضایی و اجرایی معماری داخلی مسجد و پوشش بیرونی متناسب با اقتضائات بیرونی شکل می‌گیرد.

برش مسجد جامع یزد

دوره دوم

بناهای استان قدس رضوی

بنای حرم مطهر

تصویر حرم امام رضا(ع) و مسجد گوهرشاد

قدیمی ترین بخش مجموعه و ساختمانی چهار گوشه است که دو پهلوی آن نزدیک به ده متر هست. در جنوب غربی آن مسجد گوهر شاد  و در شمال شرقی آن صحن عتیق قرار دارد.

تصویر قدیمی از بنای حرم امام رضا(ع)
قدمت

بنای حال حاظر حرم قبل از شهادت امام رضا(ع) با تدفین هارون الرشید به بقعه هارونیه شهرت یافت و به دستور مامون پسر هارون بقعه ای به سبک معماری خراسانی ساخته شد ، با شهادت امام رضا(ع) و تدفین ایشان در این محل به مرور و در طول دوره های مختلف از جمله سامانیان، دیالمه، غزنویان بارها مورد تعمیر و افزودن تزئینات و بخش های مختلف به این بنا شد تا این که برای اولین بار در دوران سلجوقیان گنبدی با کاشی کاری، آینه کاری و مقرنس های زیبا به این بنا افزوده شد که در حال حاظر نیز قسمتی از آنها به جای مانده اند.

بنای حرم امام رضا(ع)
معماری

این گنبد از نوع دو پوسته گسسته می باشد که بر روی ساقه های بلندی به ارتفاع ۱۰ متر به نام گریو بنا شده اند. پس از ساخت گنبد در ادمه نیز در دوره های مختلف قسمت های دیگری از جمله محراب ها و مناره به این بنا اضافه گشت .

برش گنبد حرم امام رضا(ع)

مسجد گوهر شاد

مسجد گوهر شاد
قدمت

مسجد گوهر شاد در زمان تیموریان و با دستور همسر شاهرخ تیموری و به دست استاد قوام الدین شیرازی ساخته شد.

معماری

این مسجد دارای گنبدی ۲ پوسته از نوع تمام گسسته و دارای خشخاشی و مناره های ضخیم برج مانند می باشد. بنای مسجد گوهر شاد شامل ۸ ایوان بزرگ و هفت شبستان می باشد، گنبد خانه پشت ایوان مقصوره، با شبستان‌‌های یک طبقه، بخش‌‌های مختلف مسجد را به هم ربط می‌دهد.

تصویر قدیمی از بنای مسجد گوهر شاد

پوشش ایوان ها طاق آهنگ می باشد و طاق نماهای حیاط از آجر لعابدار و کاشی معرق میباشد.

گنبد مسجد به بلندی ۴۱ متر بر بالای ایوان مقصوره جای دارد و سطح خارجی آن با آجر لعاب‌دار و یک کتیبه با خط کوفی تزئین شده‌است. در دو طرف این گنبد،دو مناره هر کدام به ارتفاع ۴۳ متر ساخته شده و دارای کتیبه‌هایی است. این مناره‌ها از روی زمین شروع می‌شوند و پیوسته به ایوان مقصوره بالا می‌روند و به شکل گلدسته در می‌آیند.

تزئینات به کار رفته در مسجد گوهر شاد

مسجد کبود تبریز

تصویری از مسجد کبود
قدمت

قدمت ساخت مسجد کبود تبریز (در ترکی گوی مچیدی) به قرن نهم هجری می رسد، این بنا در زمان حکم رانی سلطان جهان شاه مقتدر ترین شاه سلسله قره قیونلو ها ساخته شد و با توجه به زیبایی و ظرافت و رنگ لاجوردی و آبی کاشی کاری های انجام شده در این بنا به فیروزه اسلام شهره یافت.

مسجد کبود
زلزله تبریز

این بنا در حادثه زلزله شدید سال ۱۱۵۸ شمسی (۱۷۸۰ میلادی) تخریب شد و گنبد هایش فرو ریخت.  مسجد کبود بیش از ۱۵۰ سال به صورت خرابه ماند تا آنکه در سال ۱۳۱۸ مورد بازسازی قرار گرفت. در سال ۱۳۵۵ بازسازی گنبد های مسجد با نظارت استاد محمدرضا معماران انجام شد.

مسجد کبود پس از رلرله تبریز
سازه گنبد

گنبد مسجد کبود به صورت دو پوسته پیوسته میان تهی می باشد و چفد آهیانه آن خاگی و چفد آن شبدری تند است. این مسجد دارای هفت گنبد کوچکتر می‌باشد که سقف شبستان‌ های شرقی و غربی و ورودی مسجد را پوشانده‌ اند.

برش مسجد کبود

در ساخت گنبدهای مسجد کبود از هیچ سازه‌ای استفاده نشده بود، به همین علت بازسازی گنبدها امکان پذیر نبود؛ چون معماران معاصر از نحوه ی ساخت گنبد بدون سازه مسجد هیچگونه اطلاعاتی نداشتند. در نهایت مشکل بازسازی با طرح استاد معماران برطرف گردید و بنا مجدداً بدون استفاده از سازه بازسازی گردید.

تصویر استاد محمدزضا معماران

در هنگام بازسازی مسجد، سردابه‌ ای به همراه ۲ مقبره کشف شدند. گمان می رود که این ۲ مقبره به جهانشاه و دخترش تعلق داشته باشند.

سردابه مسجد کبود
مسجدی برونگرا

مسجد کبود به دلیل سردی هوای تبریز میانسرا ندارد و مسجدی برون گرا به شمار می آید.

پلان و نمای مسجد کبود
کتیبه و کاشی کاری ها

با ورود به مسجد کبود آنچه بیش از همه جلب توجه می کند کاشیکاری های زیبا و کتیبه های برجسته می باشد، بر روی این کتیبه ها سوره ‌های قرآن نوشته شده است و از کامل ترین نمونه‌ های معرق دوره اسلامی محسوب می گردد.

کاشی کاری و کتیبه های مسجد کبود

در بنای مسجد تخته سنگ‌هایی از جنس مرمر و کتیبه‌هایی حجاری شده به نقوش اسلیمی‌ قابل مشاهده هستند؛ اما عدم وجود نور کافی درون مسجد، دیده شدن ظرافت‌ تزئینات داخلی را با مشکل مواجه می کند.

داخل مسجد کبود

مسجد میرچخماغ یزد

تصویر هوایی مسجد امیر چخماغ یزد
قدمت

این مسجد در دوران سلسله تیموریان، در سال ۸۴۱ و به دستور امیر جلال الدین چقماغ شامی حاکم یزد و همسرش ستی فاطمه خاتون در شهر یزد بنا نهاده شد. مسجد میر چخماغ یزد در گذر زمان و در طول حکومت های دیگر دستخوش تغییرات و افزوده شدن قسمت های تازه ای به خود بوده است به طور مثال در زمان فتحعلی شاه قاجار ، قسمتی به شبستان این مسجد توسط حاجی حسین عطار اضافه شد.

نمایی از مسجد امیر چخماغ یزد
معماری

مسجد میرچخماغ از نوع تک ایوانی و دارای فضاهای ایوان و گنبدخانه,طنبی و شبستان و صحن میباشد.گنبد این مسجد از نوع دوپوسته گسسته می باشد که پوسته بیرونی وساقه ی بلند وکشیده آن با کاشی های نره و کتیبه های معقلی تزیین شده است .

گنبد مسجد امیر چخماغ یزد

از تزئینات به کار رفته در این بنا می توان به انواع کاشی کاری ها، معرق های طلایی، لاجوردی و سفید و نقش آیات کریم و طلای کوبی ها اشاره کرد.

کاشی کاری های مسجد امیر چخماغ یزد

انچه در تزئینات این بنا به وفور به چشم می خورد کاشی های معرقی می باشد که در سردر و کتیبه ها نیز استفاده شده است. در قسمت خارجی و نمای داخلی مسجد عبارات عربی مختلفی به خط کوفی قابل مشاده هستنند که می توان اوج هنر اسلامی را در آنها مشاهده کرد.

گور امیر در سمرقند

بنای گور امیر
قدمت

این بنا در سال ۸۰۷ هجری و در زمان سلسله گورکانیان (تیموریان) در سمرقند و به دستور تیمور لنگ بنیانگذار این سلسله جهت بزرگداشت برادرزاده اش (محمد سلطان) بنا نهاده شد. بعد ها با مرگ تیمور لنگ و تدفینش در این محل این بنا به عنوان مقبره خانوادگی درامد که اغلب سلاطین سلسله تیموریان در این بنا دفن شدند.

تصویر قدیمی از بنای گور امیر ثمرقند
معماری

با توجه به عملکرد این بنا و تدفین بسیاری از سلاطین در این محل، تیموریان سعی برآن داشتند با دعوت از هنرمندان و معماران چیره دست ایرانی اقدام به ساخت بنایی زیبا کنند، بر این اساس با مشاهده در معماری این بنا و تزیینات و کاشی کاری های به کار رفته در این بنا می شود به مهم پی برد.

تزئینات و کاشی کاری های بنای گور امیر ثمرقند

این بنا به خاطر گنبد خیاری که روی گردنی مرتفع قرار گرفته و همچنین کیفیت عالی کاشیهای رنگی که بیشتر سطح دیوارهای آن را پوشانده و ارزش طرحهایی که روی مواد دیگر مثل چوب یا مرمر و به آن صورت برجسته مورد استفاده قرار گرفته است، شهرت دارد.

گنبد گور امیر ثمرقند
داخل گنبد گور امیر ثمرقند
پلان و برش بنای گور امیر ثمرقند

مسجد بی‌بی خانم

مسجد بی بی خانم
قدمت

مسجد بی بی خانم نیز به دستور تیمور لنگ در سمرقند و با نام همسر وی ساخته شد. این مسجد به نام های  مسجد سرای ملک خانم و بی بی شانیم نیز شهرت دارد.

با توجه به این که مسجد بی بی خانم با دستور تیمور لنگ سریع و در طول ۵ سال ساخته شد، بسیار آسیب پذیر بود به طوری که پس از ساخت قسمت هایی از قچکاری ها فرو ریخت. بر همین اساس در طول زمان بارها مورد ترمیم قرار گرفته است.

زلزله

مسجد بی بی خانم در پی حادثه زلزله سال ۱۲۷۶ به شدت تخریب شد و سال ها اینگونه باقی ماند تا در سال ۱۳۵۳دوباره بازسازی شد.

مسجد بی بی خانم پس از زلزله
معماری

در طراحی و ساخت این مسجد از ماهرترین معماران هند، آذربایجان و فارس دعوت شد. این مسجد به صورت چهار ایوانی ساخته شده است. ارتفاع ورودی مسجد ۳۵ متر و بلند ترین نقطه این بنا نوک گنبد با ارتفاع ۴۰ متری می باشد. طول دیوار خارجی این بنا ۱۶۷ متر و عرضی برابر با ۱۰۹ متر دارد بر این اساس احتمال داده می شود این مسجد بزرگترین مسجد آسیای مرکزی باشد.

ورودی عظیم مسجد

این مسجد دارای چهار شبستان (L) شکل بوده که در دو سوی آن‌ها پیشطاقها و گنبدخانه‌هایی جای داشته است و نماز در بزرگترین شبستان برگزار می‌شده است.

پلان مسجد بی بی خانم ثمرقند

این بنا دو منار در کنار پیشطاق ورودی، دو منار در ایوان مقصوره و چهار منار نیز در چهار گوشه ساختمان داشته است.

در مسجد بی بی خانم از فلز هفت جوش که فلزی سخت و محکم است استفاده شده است.

مدرسه غیاثیه خرگرد

مدرسه غیاثیه خرگرد
قدمت

مدرسه غیاثیه خرگرد در قرن نهم هجری و در خرگرد خواف، به دستور پسر تیمور لنگ (سلطان شاهرخ) توسط معمارانی مانند استاد قوام ‌الدین و غیاث‌ الدین شیرازی طراحی و اجرا شد.

صحن مدرسه غیاثیه خرگرد
معماری

مدرسه غیاثیه خرگرد پلانی مستطیل شکل با ابعاد ۴۴ در ۵۶ متر دارد و به صورت چهار ایوانی ساخته شده است که دهانه هر کدام از ایوان ها ۴/۵ متر و ارتفاع هرکدام از آنها ۱۱ متر می باشد.دیوار های صحن مدرسه کاشی کاری شده اند و در اطراف صحن مدرسه، ۳۲ حجره در دو طبقه قرار گرفته است. بدون شک مدرسه ی غیاثیه را می توان یکی از کامل ترین آثار هنری و معماری ایران در میان مدارس دیگر نام برد.

ورودی مدرسه غیاثیه خرگرد
پلام مدرسه غیاثیه خرگرد
مآخذ:

جوادی،ش،۱۳۵۰،تبریز و پیرامون آن، دانشگاه تبریز.
منصوری،آ،۱۳۸۷،بازشناسی ارگ علیشاه تبریز،نشریه هنرهای زیبا،شماره ۱۶
پیرنیا،غ،۱۳۹۳،معماری ایرانی، انتشارات علم و صنعت.
محبعلی، آزاده، تزئینات پیش ساخته درگنبد سلطانیه درقرن هشتم هجری قمرآزاده، فصل نامه آرمانشهر،دوره ۱، شماره ۱، زمستان ۱۳۸۷

نویسنده: آذین تجلیل
تحریریه رسانه هنر و معماری ساباط

نظر بدهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

نام شما:*

وبسایت:

5 × 1 =

دیدگاه شما