معماری شیوه رازی

توسط2
26
معماری شیوه رازی

شیوه رازی سبکی از معماری ایران است که از دوره سامانیان شروع شده و در دوره حکومت های آل زیار، ال بویه ، دیلمیان، سلجوقیان، اتابکان، خوارزمشاهیان تا حمله مغول (ایلخانی) ادامه دارد. این شیوه را می توان به عنوان یکی از برترین شیوه های  معماری ایران زمین دانست؛ چراکه نغزکاری شیوه پارسی، شکوه شیوه پارتی و ریزه کاری شیوه خراسانی باهم در این شیوه پدیدار می شوند.

در ادامه برای بررسی این سبک از معماری ایرانی با رسانه هنر و معماری ساباط همراه باشید.

نمایی از مقبره امیر اسماعیل سامانی در بخارا

ویژگی معماری شیوه رازی:

۱-ساخت آرامگاه ها و گنبد خانه ایی(آرامگاه تکی).

۲-احداث میل و منارها در کنار مساجد و به عنوان نشانه های شهری که کاروان ها در طول مسیر راه را گم نکنند.

۳-اجرای هم زمان نما و دیوار.

۴-شروع ساخت مساجد چهار ایوانی و منارسازی.

۵-استفاده از گچ تراش.

۶-اجرای طاق آهنگ در شبستان ها.

۷-استفاده ار کتیبه در نما با خط کوفی بنایی.

۸-اوج هنر آجرکاری.

۹-شروع استفاده از کاشی در تزینات نما.

۱۰-استفاده از انواع پوشش های طاق(کلنبو،چهاربخش،چهارترک).

بناهای شاخص شیوه رازی:

آغاز این کار در شمال ایران بوده اما در شهر ری پا گرفته و بهترین ساختمان ها در این شهر ساخته شدند.گرچه در پی غارت شهر توسط محمود غزنوی از میان رفته اند. همچنین اوج شکوفایی شیوه رازی در معماری ایران را می توان در زمان حکومت سلجوقیان دانست.

در ادامه به بررسی و توضیح اجمالی ویژگی های چند نمونه از بناهایی که در این سبک ساخته شده اند پرداخته می شود:

مقبره امیر اسماعیل سامانی

نمایی از مقبره امیر اسماعیل سامانی در بخارا

این بنا در شهر بخارا و متعلق به قرن ۲۹۵ هجری می باشد که زمان آن مربوط به دوره خراسانی اما ویژگی های سبک رازی را داراست. شروع مقبره سازی بعد از اسلام مربوط به این بناست .

گنبدی که بر فراز بخش اصلی آرامگاه ساخته شده، یادآور شیوه ی گنبد سازی در دوره های پارتی و ساسانی بوده و از نوع گنبد یک پوسته  ناری شکل می باشد.

نمایی از زیر گنبد مقبره امیر اسماعیل سامانی

شاهکار آجرکاری حصیری در نمای بیرونی آرامگاه  در این بنا روش گنبد سازی خیلی از روش اشکانی و ساسانی فراتر رفته و شامل سه قوس تقویت کننده می باشد، که فشار را از گنبد به دیوارهای اتاق چهارگوش منتقل می کند. در این بنا، مربع پلان ابتدا به هشت ضلعی و سپس به دایره زیر گنبد  مستقل را به خود گرفته است.

آجرکاری مقبره امیر اسماعیل سامانی
پلان مقبره امیر اسماعیل سامانی

آرامگاه ارسلان جاذب

نمایی از آرامگاه ارسلان جاذب در استان خراسان رضوی

ارسلان جاذب از سرداران سلطان مسعودغزنوی است که وی از شیفتگان فردوسی بوده ‌است. این آرامگاه در جنوب شهر مشهد و در نزدیک راه تربت جام و نیشابور واقع شده است. این بنا مربوط به دوره غزنویان در قرن چهارم هجری می باشد. پس از مقبره امیر اسمعیل سامانی، که در ۲۹۵ هجری وفات یافت، قدیمی ترین بنای ایرانی اسلامی در خراسان است که البته یک بنای – ساسانی بودائی – اسلامی به حساب می‌آید.

نمایی از آرامگاه ارسلان جاذب در خراسان رضوی

مقبره ارسلان جاذب آجری و دارای نقش‌هایی با آجر و رنگ روشن و کتیبه‌ای بر گرداگرد سقف داخلی گنبد و در کنار مقبره مناره یا میلی وجود دارد که به میل ایاز معروف است. گنبد این بنا دو پوسته بوده که تنها پوسته زیرین آن باقی مانده است .بنای مقبره به شکل گنبد خانه اي دو اشکوبه، با پلانی مربـع شکل و تقریباً قرینه ساخته شـده اسـت. آجر کاری زیر گنبد به صورت خفته و راسته است.نماسازی آجرها به صورت کله و راسته کار شده است.

آجرکاری گنبد آرامگاه ارسلان جاذب
پلان آرامگاه ارسلان جاذب

گنبد قابوس

نمایی از گنبد قابوس در استان گلستان

این بنا در شهر گنبد کاووس در استان گلستان واقع شده است که از بناهای سده چهارم هجری می باشد. بنای گنبد قابـوس از طـرح قدرتمندی برخـوردار اسـت و ایـن در حالی اسـت کـه نمونـه مقدمـی بـر این طـرح وجـود نـدارد و نمونه هایـی کـه با فاصلــه بعـد از آن در منطقــه شـمال ایـران ساخته میشوند، هـر چند از تزیینات غنی تـری برخوردارنـد، امـا از جهـات دیگـر در حـد و انـدازه گنبد قابـوس ظاهـر نمیشـوند.

آجر کاری گنبد قابوس

بـه احتمـال بسیار ایـن طـرح همانند آرامـگاه امیراسـماعیل سـامانی در بخـارا ریشـه در سنتهای معمـاری ایـران دوره ساسانی دارد. میـل فیروزآبـاد و میل های بین راهی در ایـن ارتبـاط میتواننـد الهـام بخـش باشـند. امــا کارکردهــای کاملا متفـاوت و وجـود فضـای داخلـی، چنیـن مقایسه هایی را مشکل میسازد.

پی بنا بـه قطـر ۱۷٫۰۸در قسـمت بـالا و عمـق حـدود ۸/۹ متـر و حجمـی در حـدود ۲۲۰۰ متـر مکعـب، به طـرح اسـتوانه ای سـاخته شده است. در مقایسـه بـا دیگـر تاریخی ایـران به نظـر میرسد در اینجا یکی از عظیم تریـن پی ها اجرا شده اسـت. درون گنبد گرد هست و از بیرون دندانه های تیز وجود دارد که به لحاظ سازه ایی به شدت این استوانه را در بر می گیرد .

پلان، نما و برش گنبد قابوس

طرح خاص پوشـش گنبدی کـه هماننـد چتری سـاقه بنـا نیـز در بـر گرفتـه از دیگـر ویژگیهای فوق العاده بنای گنبد قابـوس اســت. ایــن پوشــش به صورت یک پوسته رک با خیز زیاد و رگچین اجرا شده است.

دید پرنده از گنبد قابوس

بقعه دوازده امام یزد

نمایی از بقعه دوازده امام یزد

این بنای تاریخی در شهر یزد در دوره سلجوقیان و در سال ۴۲۹ هجری بنا نهاده شده است. گنبد این بنا یک پوسته هست و گوشه سازی زیر گنبد ترنبه پتکانه هست. این بنا با مصالح آجری ساخته شده و در تزئینات بنا در داخل، از گچ‌بری اسلیمی با طرحی ساده که بر قسمت جلویی محراب قبه استفاده شده که زیبایی خیره‌کننده‌ای را برای این مکان به ارمغان آورده است.

نمایی از داخل بقعه دوازده امام یزد

این گچ‌ بری‌های زیبا شباهت بسیاری به گچ‌بری بناهای دوران ایلخانی دارد که به نظر می‌رسد همانند کارهای استفاده‌شده در دوران تیموریان است. در داخل محراب آن، سنگ مرمری وجود دارد که صلوات بر دوازده امام  و در انتهای آن از یکی از مشاهیر یزد نام برده شده است.

نمونه ای از تزیینات داخلی بقعه دوازده امام یزد
پلان بقعه دوازده امام یزد

برج های خرقان قزوین

نمایی از برجهای خرقان قزوین

این دو برج یا آرامگاه در فاصله ی سی متری یکدیگر واقع  شده و طبق کتیبه های موجود، با فاصله ی زمانی ۲۶ سال از یکدیگر ساخته شده اند. زمان احداث برج اول ۴۶۰ هجری و برج دوم ۴۸۶ هجری است و در دوره سلجوقیان بوده است.هرچند در معماری برجهای خرقان اندک تفاوتی به چشم می خورد، نقشه ساختمان و تزیینات آن شباهت زیادی به یکدیگر دارد.

نمایی از سمت ورودی یکی از برجهای خرقان

زمینه هر دو آرامگاه هشت گوشه و دارای یک پیلک در هر گوشه آن می باشند که به عنوان یکی از بزرگترین شاهکارهای آجرکاری معماری ایران شناخته می شوند. این دو بنا دارای گنبد دو پوسته گسسته هستند که در نوع خود از قدیمی ترین نمونه هاست.

آجرکاری برجهای خرقان
آجرکاری برجهای خرقان
آجرکاری برجهای خرقان
پلان برجهای خرقان

رباط شرف

دید پرنده از رباط شرف

این بنا در حاشیه قدیم نیشاپور سرخس و شش کیلومتری جاده سرخس مشهد قرار دارد که به شیوه رازی ساخته شده و نام معمار آن استاد محمد طرائقی سرخسی ذکر شده است. ساختمان دو صحن دارد و هر صحن دارای چهار ایوان به شکل چلیپا (صلیب) و شبستان می‌باشد و همچنین آجر چینی و کتیبه‌های آن جلوه خاصی دارد.

آجر کاری رباط شرف
نمایی از رباط شرف

در این رباط چند مسجد و محراب دیده می‌شود که همه با کتیبه‌های گلی و گچی تزئین شده اند این رباط دارای ۲ میانسرای تو در تو و حجره های متعدد هست ولی اصطبل ندارد.

نمایی از رباط شرف
نمونه ای از گوشه سازی های رباط شرف
پلان رباط شرف

مقبره خواجه اتابک

نمایی از مقبره خواجه اتابک کرمان

این آرامگاه در شهر کرمان واقع شده است .ساختمانی ۴ گوشه با گنبدی که از هر چهار سو باز هست. در گچبری های آن قطعات کوچک کاشی کاری به کار برده شده که قدیمی ترین نمونه معقلی در ایران است. سنگ محراب زیبایی در ضلع غربی آن نصب است و کتیبه‌هایی زیبا با خط کوفی دارد. علاوه بر این تزئینات تمامی بنا نیز با کاشیهای فیروزه‌ای مزین شده‌ بود. فضای داخلی آرامگاه مربع و محل دفن خواجه اتابک است؛ اما سنگ قبر او به موزه هرندی انتقال داده شده و در آن‌جا نگهداری می‌شود.

نمایی از داخل مقبره خواجه اتابک
تصویری از محراب مقبره خواجه اتابک

از دیگر بناهای شاخص این دوره می توان به گنبد سرخ مراغه، و نیز بخشهایی از مسجد جامع اصفهان، مسجد جامع اردستان و مسجد جامع زواره اشاره کرد.

مآخذ:

اتینگهاوزن، ریچارد، امبرتو شـراتو بمبـاچی . (۱۳۷۶).تاریخ هنر ایران،ج۷،ترجمه یعقوب آژند،تهران،مولی.

محمدی،فرامرزی،م،س(۱۳۹۲). مطالعه ساختار، ویژگی های تکنیکی و زمینه های تاریخی ساخت بنای گنبدقابوس.پژوهش های باستانشناسی ایران،شماره پنج دوره سوم

پیر نیا، محمد کریم، سبک‌شناسی معماری ایرانی،  نشر معمار، ۱۳۸۳.

نویسنده: آذین تجلیل

تحریریه رسانه هنر و معماری ساباط

2 دیدگاه
نظر بدهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

نام شما:*

وبسایت:

1 × 3 =

دیدگاه شما